سفر به قلب تمدن در چند قدمی حرم؛ راهنمای بازدید از کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی
بسیاری از مسافران و زائرانی که پا به شهر مقدس قم میگذارند، تصور میکنند جاذبههای این شهر تنها در اماکن زیارتی یا بازارهای سنتی خلاصه میشود. اما اگر خواننده سایت قمگردی هستید، حتماً میدانید که این شهر، لایههای پنهانی از تاریخ و فرهنگ دارد که در هیچ کجای دیگر ایران یافت نمیشود.
امروز میخواهیم شما را به خیابان ارم ببریم؛ درست در ۱۰۰ متری حرم حضرت معصومه (س). جایی که یک گنجینه عظیم جهانی در دل یک ساختمان آجری آرام گرفته است. کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، جایی است که نه تنها برای پژوهشگران، بلکه برای هر ایرانی که به هویت خود افتخار میکند، دیدنی و غرورآفرین است. با ما همراه باشید تا با سومین کتابخانه بزرگ جهان اسلام آشنا شوید.
چرا کتابخانه مرعشی نجفی مهمترین جاذبه علمی قم است؟
شاید بپرسید چرا باید در برنامه قمگردی خود، بازدید از یک کتابخانه را بگنجانیم؟ پاسخ در رکوردهای جهانی این مکان نهفته است:
- رتبه اول در ایران: بزرگترین گنجینه نسخههای خطی در کشور.
- رتبه سوم در جهان اسلام: پس از کتابخانه “سلیمانیه” استانبول و “دارالکتب” قاهره، این سومین مجموعه بزرگ میراث مکتوب شیعه و اسلام در دنیاست.
- یک موزه زنده: اینجا فقط محل نگهداری کتاب نیست؛ موزهای از هنر خوشنویسی، تذهیب، جلدسازی و اشیای عتیقه است.
داستان شگفتانگیز شکلگیری؛ معجزهای با دست خالی
جذابترین بخش بازدید از این مکان برای گردشگران، شنیدن داستان موسس آن است. برخلاف بسیاری از موزهها و کتابخانههای دنیا که با بودجههای نفتی یا حمایت پادشاهان ساخته شدهاند، خشتخشت این مجموعه با “گرسنگی کشیدن” و “کارگری” یک نفر بنا شده است.
آیتالله سید شهابالدین مرعشی نجفی، مرجع تقلیدی بود که در جوانی، وقتی دید دلالان انگلیسی در حال غارت نسخههای خطی نجف و ایران هستند، یک تنه به جنگ آنها رفت.
حقایقی که شما را میخکوب میکند:
- نماز و روزه استیجاری: آیتالله مرعشی برای تأمین پول خرید کتابها، سالها نماز و روزه قضای اموات را میپذیرفت و با پول آن کتابهای نایاب را از چنگ دلالان خارجی در میآورد.
- کار در کارگاه برنجکوبی: او شبها در کارگاههای نجف کارگری میکرد و وعدههای غذایی خود را حذف میکرد تا بودجه نجات میراث فرهنگی شیعه را تأمین کند.
- زندان برای کتاب: در اسناد تاریخی آمده است که ایشان برای خرید یک نسخه خطی ارزشمند، با کنسول انگلیس درگیر شد و حتی مدتی را در زندان گذراند.
وقتی در راهروهای این کتابخانه قدم میزنید، به یاد داشته باشید که این عظمت، حاصل ایثار مردی است که از نان شب خود گذشت تا هویت تاریخی ما حفظ شود.
در بازدید از کتابخانه چه میبینیم؟ (گشت و گذار در طبقات)
ساختمان کتابخانه در هفت طبقه و با زیربنایی بالغ بر ۲۱ هزار مترمربع، درست روبروی ضلع شرقی حرم مطهر قرار دارد. معماری بنا ترکیبی از شکوه سنتی و استانداردهای مدرن حفاظتی است.
۱. مزار واقف؛ فرشی از جنس خاک
اولین ایستگاه شما در بدو ورود، مزار آیتالله مرعشی است. ایشان در وصیتنامه عجیب خود نوشتند: “مرا در راهروی ورودی کتابخانه دفن کنید تا زیر پای محققان و زائرانی باشم که به دنبال دانش میآیند.” این تواضع، فضایی روحانی به ورودی ساختمان بخشیده است که بیاختیار هر بازدیدکنندهای را به احترام وا میدارد.
۲. گنجینه نسخههای خطی؛ سفر به هزار سال پیش
قلب تپنده این مجموعه، مخزن نسخههای خطی است. تصور کنید بیش از ۸۵ هزار نسخه خطی که برخی از آنها تنها نسخه موجود در جهان هستند، در اینجا نگهداری میشوند.
- قدیمیترینها: قرآنهایی با خط کوفی متعلق به قرن دوم و سوم هجری.
- دستخط بزرگان: نسخههایی که مستقیماً توسط علمایی مثل شیخ طوسی، علامه حلی و صدرالمتألهین نوشته شدهاند.
- شاهکارهای هنری: قرآنهای طلاکوب، جلدهای چرمی سوخت و مینیاتورهایی که چشم هر بینندهای را خیره میکند.
۳. موزه اشیای تاریخی (بخش جذاب برای عموم)
علاوه بر کتاب، این مکان میزبان مجموعهای از اشیای تاریخی است که برای علاقهمندان به عتیقهجات بسیار دیدنی است:
- انواع سکههای تاریخی از دوران پیش از اسلام تا دورههای مختلف اسلامی ضرب شده در قم و سایر شهرها.
- تمبرهای قدیمی ایران و جهان.
- ابزارهای نجومی کهن مانند اسطرلابها و کرههای جغرافیایی.
- قفلهای فولادی قدیمی و ظروف خاص.
۴. بخش غیر اسلامی؛ نماد صلح و دانش
یکی از نکات جالب برای توریستهای خارجی در قم، وجود بخش کتب ادیان دیگر در دفتر یک مرجع تقلید شیعه است. در این کتابخانه نسخههای بسیار نایابی از تورات و انجیل به زبانهای لاتین، عبری و پهلوی نگهداری میشود که نشاندهنده وسعت دید موسس آن است.
۵. بیمارستان کتاب (مرکز مرمت)
در پشت صحنه این کتابخانه، یکی از مجهزترین آزمایشگاههای آسیبشناسی و مرمت کاغذ در خاورمیانه فعال است. متخصصان با دقت جراحی، نسخههایی را که در طول قرنها دچار قارچ، کرمخوردگی یا پارگی شدهاند، درمان میکنند. دیدن فرآیند زنده کردن یک کتاب مرده، تجربهای شگفتانگیز است.
اطلاعات کاربردی برای بازدیدکنندگان (مخصوص سایت قمگردی)
اگر قصد دارید در برنامه سفر خود به قم، سری به این مکان بزنید، به این نکات توجه کنید:
موقعیت مکانی: کتابخانه دقیقاً در خیابان ارم (آیتالله مرعشی نجفی) واقع شده است. اگر در صحن اتابکی (صحن امام رضا) حرم هستید، کافیست از درب شماره ۱ خارج شده و به سمت خیابان ارم بروید. ساختمان کتابخانه با نمای آجری و کاشیکاریهای زیبایش کاملاً مشخص است.
دسترسی و بازدید:
- تالارهای مطالعه عمومی: این بخشها برای استفاده عموم (با عضویت) باز هستند. تالار ابنسینا، تالار خواجه نصیر و تالار شیخ مفید از جمله این بخشها هستند.
- بازدید از مخازن و موزه: توجه داشته باشید که به دلیل حساسیت فوقالعاده نسخههای خطی (حساسیت به نور، دما و تنفس)، بازدید از مخازن اصلی برای عموم آزاد نیست و نیاز به هماهنگی قبلی یا داشتن کارت ویژه محققین دارد. اما معمولاً نمایشگاههایی از تصاویر و ماکتهای نسخ در لابی و بخشهای عمومی برگزار میشود که دیدن آنها خالی از لطف نیست.
ساعت کاری: کتابخانه همه روزه فعال است.
- برای آقایان: همه روزه از ساعت ۷:۳۰ صبح تا ۲۱:۳۰ شب.
- برای بانوان: شنبه تا پنجشنبه (صبح تا عصر) و جمعهها (صبح تا ظهر).
امکانات رفاهی: فروشگاه محصولات فرهنگی، بخش امانات و دسترسی آسان به پارکینگهای اطراف حرم (پارکینگ زائر) از مزایای این مکان است.
جاذبههای نزدیک به کتابخانه
سایت قمگردی پیشنهاد میکند حالا که تا خیابان ارم آمدهاید، از این مکانهای نزدیک هم دیدن کنید:
- مدرسه فیضیه: کانون تحولات سیاسی و علمی ایران (فاصله: ۵ دقیقه پیاده).
- موزه آستان مقدسه: داخل حرم مطهر (فاصله: ۳ دقیقه پیاده).
- بازار قدیم قم و تیمچه بزرگ: شاهکار معماری سقفهای ضربی (فاصله: ۱۰ دقیقه پیاده).
- خانه موزه یزدانپناه: برای صرف غذا در یک خانه تاریخی (فاصله: ۱۵ دقیقه پیاده).
کلام آخر؛ چرا این کتابخانه افتخار قم است؟
قم شهر علم است و کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، شناسنامه این شهر. اینجا جایی است که تمدن ایران و اسلام در قالب میلیونها برگ کاغذ حفظ شده است. بازدید از نمای بیرونی، قرائت فاتحهای بر مزار آن مرد بزرگ و تنفس در فضایی که هزاران دانشمند در آن قلم زدهاند، حسی متفاوت از معنویت و غرور ملی را به شما منتقل میکند.
اگر مسافر قم هستید، حتماً عکسی از نمای زیبای این کتابخانه در آلبوم خاطرات خود ثبت کنید و داستان “نمازهای استیجاری برای خرید کتاب” را برای دوستانتان تعریف کنید.
آدرس: قم، خیابان ارم، روبروی حرم مطهر حضرت معصومه (س). آیا تجربه استفاده از منابع این کتابخانه یا بازدید از آن را داشتهاید؟ نظرات خود را با کاربران قمگردی در میان بگذارید.
